Czym dla nas jest dostępność i jak ją rozumiemy? To pojęcie nabiera coraz większego priorytetu w rozmaitych programach i strategiach, przez co jest używane coraz szerzej. Jednym z typów dostępności jest dostępność architektoniczna (przestrzenna),  a dążenie do niej jest absolutnie fundamentalne dla osiągnięcia miasta sprawiedliwego społecznie. 

Aby uniknąć przekształcenia „dostępności” w słowo-wytrych, postanowiliśmy ją urefleksyjnić w naszym cyklu dyskusji i wydarzeń, gdzie obdzieramy ten termin z abstrakcji i skupiamy się odczuciach indywidualnych (tzw. dostępności postrzeganej). Bierzemy percepcję na tapet, ponieważ wierzymy, że nasze zmysły i doświadczenia pozwolą na wniesienie szerszej, nierzadko pomijanych, perspektyw przy projektowaniu i przekształcaniu przestrzeni. Przy każdym ze spotkań zapewniamy tłumaczenie na polski język migowy.

Korzystamy przy tym również z pojęcia dostępności urefleksyjnionej¹ ¹ Kategoria ta została zaproponowana przez Bartka Lisa i Jakuba Walczyka w raporcie przygotowanym na potrzeby WspółKongresu Kultury 2023, gdzie stanowiła istotne dopełnienie i uporządkowanie toczącej się debaty o dostępności., które traktujemy jako parasolowy koncept obejmujący działania wynikające z dogłębnego poznania doświadczeń użytkowników przestrzeni miejskiej, usług publicznych i instytucji kultury – oraz z adekwatnego, precyzyjnego adresowania ich potrzeb. To dostępność rozumiana nie jako zestaw formalnych kryteriów, ale jako rezultat relacyjnego, dialogicznego odsłuchu i współdziałania przy tworzeniu rozwiązań. 

Pierwsza część naszego cyklu rozpoczęła się spotkaniem 28 maja 2025 r. o aktywnym czytaniu Kunsztu Wodnego, podczas którego wraz z uczestnikami i zaproszonymi ekspertami – architektem dr. hab. Markiem Wysockim i socjolożką dr Urszulą Abłażewicz – zapoznaliśmy się z zasadami projektowania uniwersalnego, a następnie wyruszyliśmy w spacer po naszej siedzibie, aby zaopiniować jej przestrzeń i podzielić się wrażeniami. Nie brakowało krytycznych uwag, ale też zauważenia mocnych stron Kunsztu Wodnego – tutaj znajdują się notatki ze spotkania, spisane w formacie PDF (j. polski, 0.1 MB).

9 czerwca 2025 r. odbyła się dyskusja pt. „Prawo do miasta  – prawo do przemieszczania się?” z udziałem Magdaleny Kubeckiej, wiceprezeski warszawskiej fundacji na rzecz wspólnot lokalnych „Na Miejscu” i dr. Piotra Juskowiaka (UAM), zajmującego się m.in. miejską teorią krytyczną, prowadzoną przez dr. Bartka Lisa i Jakuba Osmańskiego.

Podczas spotkania przybliżona została oryginalna koncepcja „prawa do miasta” francuskiego socjologa, Henriego Lefebvre’a oraz idea placemakingu. Zastanawialiśmy się wspólnie z widownią, czy polityki pro-rowerowe Kopenhagi i pomorskie MEVO rzeczywiście działają na rzecz zrównoważonej mobilności i włączania społeczeństwa (w tym osób z niepełnosprawnościami) do partycypacji. Pochyliliśmy się nad tym, jak w ogóle rozumować zrównoważony rozwój i czy nie ulegamy przezeń pułapce ciągłego wzrostu. Przeanalizowaliśmy potencjalne bolączki i nieoczywiste korzyści płynące z wizji miasta 15-minutowego oraz przytoczyliśmy pozytywne przykłady (oddolne i wewnątrzsystemowe) zmian w rozumowaniu planowania mobilności miejskiej.

25 czerwca 2025 r. miało miejsce spotkanie pt. „Miejska pieszość  – jak postrzegamy dostępność przestrzeni?” z prelekcją dr. Kamila Pietrowiaka, etnologa, i dyskusją prowadzoną przez Jakuba Osmańskiego i dr. Bartka Lisa.

Wystąpienie dotyczyło sposobów pojmowania i poruszania się po przestrzeni osób niewidomych przy asyście białej laski, psa-przewodnika czy innej osoby. Dowiedzieliśmy się o różnych wrażeniach, percepcjach, różnicach i doświadczeniach związanych z każdą z tych metod. W prelekcji oraz w dyskusji padł nacisk na indywidualność przeżyć i odczuć, nie tylko dotyczących osób z niepełnosprawnościami wzroku, ale o szeroko pojętej „wiedzy przestrzennej” i przyzwyczajeniach każdego z nas. Wywiązała się również polemika dotycząca rozumowania dostępności – poza dostosowaniami systemowymi, a bardziej nakierowanymi na umiejętności konkretnej jednostki.

14 października 2025 r. odbyło się spotkanie pt, „Noce i dnie. O (dys)komfortach doświadczania tuneli i miasta po zmroku”, z prelekcjami architektki Moniki Arczyńskiej i antropologa Krystiana Darmacha, wraz z dyskusją prowadzoną przez Jakuba Osmańskiego i Bartka Lisa.

Omówiliśmy różnice w płciowym postrzeganiu nocnej i zaciemnionej przestrzeni z naciskiem na poczucie bezpieczeństwa, konflikty interesów zmotoryzowanych i pieszych w temacie zasadności przejść podziemnych, przykłady procesów partycypacyjnych przy reorganizacji przestrzeni w Gdyni i w Łodzi. Poruszyliśmy też kwestie oświetlenia, nocnego transportu publicznego i przewozów osób oraz monitoringu odgórnego (systemy kamer) i oddolnego (jak „oczy na ulicy” Jane Jacobs).

18 listopada 2025 r. miała miejsce dyskusja pt. „Wydźwięki. O akustycznej dostępności miasta”, przygotowana i prowadzona przez badaczkę dźwięków, doktorkę historii, Martę Michalską, a jej gośćmi byli prezes Instytutu Ekologii Akustycznej, społecznik i edukator Alan Grinde oraz urbanistka Hanna Obracht-Prondzyńska.

Uczestnicy poruszyli kwestie wpływu różnych typów hałasu na ludzkie zdrowie i jego długofalowych kosztach społecznych; subiektywnych odczuć i pojmowania hałasu; konfliktach wywołanych dźwiękami w przestrzeni i oczekiwaniach mieszkańców; odpowiedzialności samorządów i ich woli politycznej w kontrze zachowań jednostek; dobrych przykładów regulacji i (prze)projektowania przestrzeni dla cichszych doświadczeń. Poruszono też temat kosztowności i wykonalności niektórych rozwiązań, wywiązała się polemika o skuteczności rozwiązań opartych na naturze i technologii.

Powrót cyklu przewidujemy na 2026 rok.